Het gastblog van Sander Zwiep van vorige week vrijdag toonde een gemis aan in onze bestaande artikelcategorieën: muziek. En dan vooral de raakvlakken van muziek met nieuwe media in de hedendaagse populaire cultuur. In dit artikel wordt daarom een fenomeen behandeld dat zich kenmerkt door deze raakvlakken, namelijk cyborgmuziek. Say what? Doe je veiligheidsgordel maar om, want we gaan een ritje maken langs (nieuwe) media- en muziekwetenschap, maar tikken ook aspecten uit de sociologie en de biologie aan, met als kers op de taart een scheutje cybernetica, overgoten met lekker veel diepzinnige quotes. Als je nog naar het toilet moet, zou ik dat nu doen.
Cyborg Manifesto
De term cyborg is een samenvoeging van het Engelse cybernetic organism, ofwel cybernetisch organisme. Het wetenschapsveld van de cybernetica houdt zich bezig met besturing van systemen: controle van, en communicatie binnen biologische en mechanische systemen. De meer bekende definitie van een cyborg is echter die van een mens – een biologisch systeem – met technologische implantaten. Donna Haraway- van oorsprong een Amerikaanse bioloog – betoogt in haar werk A Cyborg Manifesto uit 1985 zelfs dat ook mensen met een pacemaker of gehoorapparaat onder de definitie van cyborg zouden moeten vallen. Voorbeelden uit de science fiction zijn er natuurlijk ook te over: wat bijvoorbeeld te denken van de Borg, een ras uit de populaire televisieserie Star Trek? De Borg assimileren mensen tegen hun wil met behulp van hun geavanceerde technologie en veranderen ze zodoende in medecyborgs, een extreme hybride van biologie en – voornamelijk – technologie.
Als we de term toepassen op muziek, kunnen er een aantal interessante dingen gesteld worden. Is namelijk niet (bijna) alle muziek tegenwoordig in meer of mindere mate cyborgmuziek? Kodwo Eshun – auteur van werken op het gebied van elektronische muziek in de hedendaagse cultuur – roept bijvoorbeeld dat de muziek van Missy Elliott een goed voorbeeld is van cyborgmuziek:
“[T]o generate a metal melodic machine worlds populated by humans modified by media. Robo steps and rotary hips […]” (over de clip The Rain).
Galvin Kendall – professor in de sociale wetenschappen – gaat nog een stapje verder en stelt dat eigenlijk alle elektronische muziek per definitie cyborgmuziek is:
“[E]lectronic music is always a hybrid of the human and the nonhuman. Paradoxically, the most purely ‘human’ music one could imagine – maybe a lone singer, standing upright, using language, using a brain of a certain size – is also a result of a human-nonhuman synthesis. It is harder and harder to see how we can analyse these hybrids and keep some pure human separate from the nonhuman that we are, perhaps, scared will pollute it.”
Kendall stelt dat er bijna geen pure humans meer zijn, en dat we eigenlijk altijd onderdeel uitmaken van een complexe set technologieën. En dan eigenlijk vooral bij muziek: elke vorm van muziek is volgens hem een hybride tussen mens en machine, een netwerk bestaande uit elementen als versterkers, elektronische instrumenten en digitale nabewerking.
Een stem als een klok
Kan er dan gesteld worden dat tenminste de menselijke stem altijd een puur menselijk element zal zijn in muziek? Nee, want ook hier komen technologische aspecten om de hoek kijken. Een goed voorbeeld is niet alleen te vinden in The Rain van Missy Elliott, maar ook in het nummer Music van Madonna. Haar stem is elektronisch (na-)bewerkt en kenmerkt zich door het gebruik van vocoder; een techniek die Madonna ook in latere albums zou blijven gebruiken. Yolande Harris – zelf een muziekcomponiste – schrijft in haar kritische artikel Inside-out Instrument het volgende over het gebruik van technologische bewerkingen van een stem.
“Her voice has become displaced both metaphorically and technically from her body. Technical developments have made the instrument into a ventriloquist’s act!”
Muziek lijkt dus tegenwoordig bijna altijd cyborgmuziek te zijn; een blend van de mens en technologie. Is dit echter een slechte zaak? Nee, volgens Kendall:
“[I]t is a mistake to insist on these forms of purity, and a mistake to dismiss the creative power that these powerful hybrids possess. In echoing the technological aspects of the human, perhaps this machine music expresses something fundamental in our species.”
“Resistance is futile!”
Dan komen we tenslotte terecht in de stelling dat mens en technologie ‘samen’ geëvolueerd zijn over de jaren; een theorie die wordt aangehaald door Marshall McLuhan – de rockster van de mediawetenschap – in zijn betogen over the extensions of man, en die zelfs terug is te vinden in het werk van Charles Darwin, die spreekt over co-evolutie als fenomeen. Het voert te ver om hier in dit artikel nog nader op in te gaan, maar wel kunnen we al stellen dat de meeste muziekvormen heden ten dage dus tot op verschillende hoogten geassimileerd zijn in cyborgmuziek. Zoals de Borg het zouden zeggen: “Resistance is futile!” En dat verzet is ook helemaal niet nodig.
Jorik studeerde Nieuwe Media & Digitale Cultuur aan de Universiteit Utrecht. Werkt tegenwoordig als webredacteur bij Presenter. Leest veel en loopt hard. Gelooft oprecht dat Android beter is dan iPhone. Speelt graag avontuurlijke games op zijn PS3.